Адзін раз тут праязджаў падарожны чалавек, а тады дарога была толькі ў сяле, а далей не было. Ну, гэты чалавек заехаў у канец сяла, а дарогі ж далей няма, кругом было балота і лес.
– Што гэта, куль які, ці што? – сказаў ён, завярнуўся і паехаў назад.
Ад гэтых слоў і пачалі называць наша сяло Кулёўшчына.
Кулёўшчына
У нас тут заўсёды дасціпныя людзі жылі. Такое адштукоўвалі, здаралася, што хоць стой, хоць падай. У асноўным без зла смяяліся, проста так, каб весялей жылося. Але здаралася, што і зло, праўда, толькі тады, калі з дурняў ці з надта сквапных смяяліся — як у выпадку з назвай нашай вёскі. А здарылася вось што.
Меў адзін яўрэй сваю справу, а калі больш дакладна — гандляваў у мястэчку ўсялякай драбязой. I быў ён надта хітры, а што ўжо сквапны — то за капейку любога чалавека мог прадаць, ды яшчэ паглядзеў бы, каб танна не абышлося. Кожнага імкнуўся хоць на невялічкі кавалачак, хоць на драбочак аблічыць ці падмануць.
Вось пайшоў ён неяк у сваю краму з раніцы, адчыніў яе, сеў і чакае, калі хто-небудзь завітае. Можа, з гадзіну нікога не было. Пачаў ужо хвалявацца, што, калі так справа пойдзе да вечара, ён ніякага прыбытку сёння не займее. Але тут адчыніліся дзверы, і ўвайшоў Сцяпан. Не вялікі пан — звычайны селянін, які жыў на сваім хутары, зямельку араў ды дзяцей карміў, а калі якая капейчына з’яўлялася, то адразу ж кіраваў да яўрэя, каб што купіць для жонкі ды для дзетак або для гаспадаркі самае неабходнае прыдбаць.
Павіталіся яны, Янкель (так звалі гандляра) і пытаецца:
– Ну, Сцяпан, што ты жадаеш?
– Ды драбязы ўсялякай прыкупіць…
– Набірай, набірай, чалавеча, — замітусіўся гаспадар, разважаючы, што і гэта лепей, чым увогуле нічога не мець.
Сцяпан панабіраў усяго ды яшчэ папрасіў дзецям ласункаў і жонцы падарунак. Янкель усё склаў і падлічыў:
– Паўтара рубля з цябе, чалавеча. Танна, вельмі танна прадаў я табе… Усяго паўтара рубля — а паглядзі, якая гурба тавару… Во жонка ды дзеці ўзрадуюцца.
– Дзякуй табе, Янкель. Не ведаю, як і аддзячыць… Хіба што заплачу я табе не паўтара рубля, а два…
Гандляр ухапіў грошы і ад радасці мову страціў. Гэта ж трэба —з аднаго чалавека і такі прыбытак мае! Недзе праз тыдзень Сцяпан зноў завітаў у краму. Павіталіся, Сцяпан і кажа:
– Вось зайшоў якой драбязы купіць, таго-сяго проста паглядзець…
– А чаго глядзець, бяры ды купляй. Тавар, сам ведаеш, у мяне больш танны, чым у іншых.
Набраў Сцяпан цэлую гурбу тавару, Янкель хуценька падлічыў і мовіць:
– 3 цябе, чалавеча, усяго паўтара рубля. Во як усё ў мяне танна, сабе на шкоду, а не на карысць прадаю.
Сцяпан, хітравата пасмейваючыся, працягвае яўрэю два рублі:
– На табе, гаспадару, не паўтара, а два рублі, каб не так крыўдна было, — і пайшоў.
Янкель спачатку застыў на месцы, а потым не вытрымаў і выскачыў следам за селянінам:
– Слухай, Сцяпан, чаму ты мне пастаянна пераплачваеш?
– Дзякую за самы танны тавар.
– Э не, дарагі, не жартуй. Можа ты машынку маеш, што грошы робіць?
Сцяпан спакойна зірнуў на яўрэя і гаворыць:
– I адкуль ты, Янкель, усё ведаеш? Ад цябе нічога не схаваеш. Ёсць у мяне такая машынка.
Цяпер прыспела чарга яўрэя заціхнуць і ад здзіўлення торгаць то рукамі, то нагамі.
– Слухай, чалавеча, прадай. Прадай, я табе сколькі скажаш — столькі і заплачу.
– Ды не…
– Прадай, бо ўсё роўна не адступлюся.
– Калі ўжо так, то добра, прадам, хоць і шкада. Але цана высокая — паўтысячы рублёў…
Янкель ажно засвяціўся ад радасці — хоць гэта і не зусім танна.
– Згодны я, згодны, Сцяпанка, толькі прадай. Пайшлі, я табе адразу палову грошай аддам, каб тую машынку хто не перакупіў незнарок…
Дамовіліся, што забіраць купленае Янкель прыйдзе заўтра.Не надта вясёлы вярнуўся селянін дамоў. Жонка адразу заўважыла яго настрой:
– Чаго засумаваў, Сцяпанка? — пытаецца.
– Ды і прычыны сумаваць няма. Здавалася б, радавацца трэба: прадаў, і надта выгадна, машынку, якой не маю. Заўтра Янкель прыйдзе па яе, трэба будзе і грошы вяртаць, а не хацелася б…
– А за якую гэта машынку яўрэй гэтулькі грошай адваліў?
Расказаў пра ўсё Сцяпан. Жонка ўсміхнулася дый кажа:
– Зробім мы гэтую машынку, не перажывай, чалавеча.
– Як?
– Слухай мяне ўважліва, і ўсё будзе ў парадку.
На наступны дзень прыйшоў Янкель купленае забіраць і, ўбачыўшы тое, што яму паказалі, ажно зарагатаў:
– Дык гэта ж хлебная лапата!
– Хлебная-то хлебная, але паглядзі, як яна працуе…
Узяў Сцяпан лапату, паклаў на яе рубель і торк у акенца, а жонка з двара (каб госць не бачыў) — плясь яшчэ адзін рубель. Гаспадар уцягнуў лапату ў хату — а там ужо не адзін, а два рублі ляжаць.
Ухапіў Янкель лапату і пабег дамоў.
– Што ж ты прынёс, дурань пэйсаты? Гэта ж хлебная лапата, а не каштоўная машынка! Такія грошы ўваліў, сам не ведаючы куды! загарлала жонка.
– Перастань, дурніца, курыная твая галава, лепей паглядзі, як яна працуе…
А жонка ў селяніна сапраўды разумная аказалася.
– Бяжы, — гаворыць, — пад акно да яўрэя ды падкінь там яму пару рублёў на лапату, калі торкаць ёю пачне.
Вось паклаў Янкель рубель на лапату, высунуў яе ў акно — Сцяпан дадаў яшчэ рубель. Потым сам паклаў два — Сцяпан гэтулькі ж падкінуў.
Цяпер Янкелева гаспадыня нарадавацца не магла.
– Слухай, мужу, а калі туды болей грошай пакласці?..
– Не спяшайся надта.
– Дык адразу ж намнога болей атрымаем.
– А што, давай…
Паклалі яны ўсе свае грошы і ў акно лапату паціху высунулі, каб яны там падвоіліся. Сцяпан жа хутка сцяміў, што трэба рабіць: схапіў усе дачыста і пабег дамоў.
Жонка скеміла, што да чаго:
– Давай хутка збяром свае рэчы, возьмем дзяцей, жывёлу і ў іншае месца пераедзем. Грошай у нас зараз многа. Зямлі купім, зажывём яшчэ лепей, чым тут.
Дарогу да свайго новага хутара Сцяпан зрабіў акуратную, дрэўцамі абсадліў, будынкі ўсе на краі адвечнага бору паставіў, і туды далейшага шляху не было.
Янкель, вядомая справа, шукаў таго, хто яго гэтак абдурыў. Нехта падказаў яму, што Сцяпан цяпер на новым месцы жыве. Узрадаваўся гандляр, запрог коніка і паехаў да свайго крыўдзіцеля. Прыехаў, а гаспадар робіць выгляд, што ўпершыню бачыць гэтага чалавека і ведаць яго не ведае.
– Аддавай, Сцяпан, мае грошы! Ты мяне абдурыў!
– Калі?!
– Дык ты ж мне лапату прадаў, а сказаў, што машынку, якая грошы вырабляе…
– Дзе ж гэта я абдурыў? Усё ж спраўна працавала…
– Мяне да капейкі абчысціла твая лапата.
– А як ты рабіў, раскажы?..
Той і сказаў.
– Колькі разоў ты лапату ў акно торкаў?
– Тры.
– Вось і маеш пірог з бобам… Трэба ж было толькі два, я ж цябе перасцерагаў. А так чорт грошы ўхапіў і знёс. Цяпер я нічым не дапамагу.
Раззлаваны Янкель выехаў з двара і паехаў не ў тым накірунку, адкуль прыехаў. Доўга блукаў па балоце ды па лесе і ўсё бубніў:
– Ой, што гэта за хутар такі? Ой, што гэта робіцца — нібы ў куль нейкі трапіў, нібы ў мех. Галаву ўсунуў, а назад нельга…
Так, з таго куля, і празвалі хутар, а потым і вёску Кулёўшчынай.
Спіс выкарыстаных крыніц:
- Кулеўшчына // Гродзеншчына : назвы населеных пунктаў паводле легендаў і паданняў / склад., запіс, апрацоўка А.М. Ненадаўца. – Мінск : Беларусь, 1999. – С. 278 — 282 : іл. – (Мой родны кут).